BDB Bertsolaritzaren datu-basea

[EU] Artikulu honek bertsogintzaren historiaren berrirakurketa proposatzen du, haren eten komunikatibo-funtzional nagusiak ardatz hartuta. Horretarako, bertsogintzaren beraren inprobisazio-gramatika espezifikoa hartzen da abiapuntutzat, alegia, bertsotan inprobisatzeko baliatzen diren kode inplizituen multzoa. Ikuspegi horretatik defendatzen da bertsogintza ez dela modu progresiboan garatu, eta historian zehar haren enuntziazio eta harrera-baldintzei eragiten dieten etenak antzeman daitezkeela. Zazpi zerrendatzen dira guztira: kutsu lirikoko aurre-forma tradizionaletatik forma dialektikoetarako jauzia; ‘modernitatearen zauria’; bertsoaren praktika soziala pixkanaka kultur praktika homologatu bilakatzea; alfabetizazioa ahozko tradizioan sartzea; landa-munduko kosmobisiotik kultura garaikiderako trantsizioa; eta bertsolari klasikoaren ahots tinkoaz bestelako ahots zaurgarrien agerpena. Azkenik, inprobisazio-modu monologikoa egonkortzen da, eta haren eskutik berrikuntza estetiko nabarmenak iristen dira, hala nola Ganbarako ariketako bertso-molderik narratiboenak auditorioa inpaktatzeko garatu duen gero eta modu sofistikatuagoa. Elkarren segidan irakurrita, eten horiek bertsogintza praktika bizi gisara irudikatzen dute, jarraiduraren eta eraldaketaren arteko tentsioak etengabe moldatua, eta agerian uzten dute bertsolari izatearen esanahia nola aldatu den historian zehar.

Gako-Hitzak: bertsolaritza; inprobisazioa; ahozkotasuna; euskara; kultur etenak

[EN] This article proposes a re-reading of the history of bertsolaritza, centered on its major communicative-functional discontinuities. To do so, it takes as its starting point the specific improvisational grammar of bertsolaritza itself—that is, the set of implicit codes mobilized in improvised bertso performance. From this perspective, bertsolaritza is understood not as having developed progressively, but as marked by discontinuities that have affected its conditions of enunciation and reception throughout history. Seven such discontinuities are identified: the shift from traditional pre-forms with lyrical features to dialectical forms; the “wound of modernity”; the gradual transformation of bertsolaritza from a social practice into a standardized cultural practice; the incorporation of literacy into an oral tradition; the transition from a rural cosmology to contemporary culture; the emergence of vulnerable voices distinct from the firm voice of the classical bertsolari; and, finally, the consolidation of the monologic mode of improvisation, accompanied by significant aesthetic innovations, such as the increasingly sophisticated ways in which the more narrative verse forms of the Ganbara exercise are developed to impact the audience. Taken together, these discontinuities portray bertsolaritza as a living practice, constantly operating in tension between continuity and transformation, and reveal how the meaning of being a bertsolari has shifted across historical periods.

Keywords: bertsolaritza; improvisation; orality; basque; cultural discontinuities.

1. Sarrera ...93
2. Eten komunikatibo-funtzional nagusiak ...94
2.1. Artzaintzatik nekazaritzara, lirismotik dialektikara: bertsoaren barne-dinamika bilakaeran ...94
2.2. Praktika sozialetik kultur praktikara: bertsogintza modernoaren jatorrizko etena ...100
2.3. Ahozkotasun asoziatibotik sekuentzia diskurtsibora: alfabetatzearen etorrera ...102
2.4. Hizketatik diskurtsorako jauzia: ikuskizun-formatuaren agerpena ...107
2.5. Landatik hirira. Kosmobisioa eta inguru-testua bilakaeran ...116
2.6. Ahots zaurgarriaren agerpena: bertso-molde emozionala ...117
2.7. Bakarrizketa narratiboaren agerpena: zeharkako inpaktu morala ...123
3. Ondorioak ...130
4. Erreferentziak ...131