BDB Bertsolaritzaren datu-basea

Gerra Zibilak erabateko etena ekarri zuen euskal kulturara. Dena dela, gerra-garaia ez zen basamortua izan ikuspuntu kulturaletik. Oso baldintza txarretan bazen ere, ekimen eta estrategia kulturalak bultzatu ziren, artelanak sortu ziren, literatura egin zen, kulturari buruzko erabakiak hartu ziren, eta egitasmo kultural eta artistikoak jarri ziren martxan. Horrez gain, kulturaren inguruko eztabaidak ere izan ziren. Artisten eta intelektualen eta Eusko Jaurlaritzaren arteko loturak ere indartu zituen gerrak.

Liburu honetan, Gerra Zibilean euskal kulturaren ikuspuntutik bultzatu ziren ekimenak, hartu ziren erabakiak eta garaiko kultura sortzaile eta eragileen lanak eta kezkak aztertzen dira; hain zuzen ere, gerra-garaiko kultur bizitza hobeto ezagutzeko helburuarekin.
Liburu hau idatzi dugunontzat garrantzitsua da Gerra Zibilean euskal kulturaren ikuspuntutik eman ziren (eta/edo eman ez ziren) pausoak eta garaiko kultura sortzaile eta eragileen lanak ahanzturatik ateratzea. Are gehiago, kontuan izanda 2026an 90 urte betetzen direla Gerra Zibila hasi zela.

Hitzaurrea
Patxi Juaristi Larrinaga eta Beatriz Zabalondo Loidi ...19
1. Artea gerran
Ismael Manterola Ispizua ...25
1. Aukeratu beharra edo halabeharrak aukeratuta...25
2. Artearen zeregina gerra-garaian...28
2.1. Errepublikako eztabaidak artearen inguruan ...29
2.2. Estatuko arterantz ...31
3. Gerrarako artea eta arte ofiziala: propaganda ...32
3.1. Donostia, propaganda frankistaren hiriburua ...32
3.2. Errepublikaren aldeko propaganda ...35
3.3. Arte ofiziala ...38
4. Gerra-garaiko arte-proiektuak ...41
4.1. Milizianoaren Umezurtz Etxea ...41
4.2. 1937ko Nazioarteko Erakusketako Parisko Pabiloia ...43
4.3. Eresoinka ...45
5. Gerra, arterako gaia: Arteta ...49
6. Erreferentzia bibliografikoak ...55

2. Euskal dantza Gerra Zibilean
Oier Araolaza Arrieta ...57
1. Sarrera ...57
2. Aurreskua: gizonak gidari, emakumeak osagarri ...60
3. Ezpata-dantzariak eta poxpolinak: euskal nazioaren gorputza ...65
4. Euskal dantzako proiektu artistikoak: Saski Naskitik Eresoinkara ...72
5. Ondorioak ...79
6. Erreferentzia bibliografikoak ...80

3. Arkitektura eta hirigintza Euskal Herrian Gerra Zibilean (1936-39): kontraesanak eta aniztasuna
Jose Javier Fernandez Altuna ...85
1. Sarrera ...85
2. Harremanak ...87
3. Asmoak ...89
935. Emaitzak ...95
5.1. Hirigintza ...97
5.2. Arkitektura ...99
5.2.1. Etxebizitzak ...100
5.2.1.1. Adibideak ...101
5.2.2. Arkitektura industriala ...104
5.2.2.1. Adibideak ...106
6. Bilakaera ...108
7. Amaiera ...110
8. Erreferentzia bibliografikoak ...111

4. Gerra zibilak antzerkiari kendu eta emandakoak
Idoia Gereñu Odriozola ...117
1. Sarrera ...117
2. Aurrekariak ...118
3. Aro iluna ...125
4. Erbestea ...132
4.1. Antonio Maria Labaien ...134
4.2. Salbatore Mitxelena ...139
4.3. Antonio Ruiz de Azua Ogoñope eta Martin Ugalde ...142
5. Ondorioak eta belaunaldi berria ...146
6. Erreferentzia bibliografikoak ...147

5. Zinema 1936ko Euzkadiko gerran: hasiera bat
Josu Martinez Martinez ...149
1. Sarrera ...149
2. Zinema gerraurrean, erderismo ekarle, irudipen zoro ...150
3. Euzkadiko Jaurlaritzaren ekimena zinemagintzan ...153
3.1. Guernika ...155
3.2. Elai alai ...159
4. Bukaera bat ...161
5. Erreferentzia bibliografikoak ...162

6. Artea eta liburuak: arriskua, babesa eta erbestea gerra-garaian
Francisco Javier Muñoz-Fernández ...165
1. Gerra-artea, liburuak eta erbestea ...165
2. Bizkaiko Diputazioko Liburutegi eta Artxiboa eta Bilboko Arte Moder-
noko Museoa ...166
3. Ondarearen babesa gerra-garaian ...174
4. Ebakuazioa Frantziara ...179
5. Artelanen, liburuen eta artxiboen konfiskazioa ...185
6. Ondarearen bueltatzea ...188
7. Tragedia baten historia ...191
8. Erreferentzia bibliografikoak ...192

7. Borroka, drama eta galera paper zati batean. Euskal kartelgintza Gerra Zibilean
Mikel Bilbao Salsidua ...199
1. Historia duten paperak ...199
2. Gerraurreko kartelgintza Euskadin ...201
3. Kartela gerra-garaian ...205
4. Denok Euzkadirekin ...209
5. Euskal umeei lagundu! Euskadiren aldeko kartel atzerritar batzuk ...213
6. Lehenik Araba eta gero gainerakoak. Euskadi nazionalen kontrolpean ...216
7. Eta bizitzak aurrera egin zuen... baina beste era batera ...221
8. Erreferentzia bibliografikoak ...222

8. Gerra-garaiko bertsoak: heroiak, ametsak eta sufrikarioak bertsotan
Pio Perez Aldasoro ...233
1. Sarrera ...233
2. Gerra Zibila bertsolaritzaren historian ...235
3. Bertsolariak eta Gerra Zibila ...239
3.1. Bertsolaritza soziopolitikoa ...240
3.2. Gerrako kronistak bertsotan ...242
3.3. Gorazarreak ...247
3.4. Gerra Zibilaren inguruko iritziak ...252
3.5. Euskotarrak gerran parte har zezaten ...255
3.6. Etsaiez trufatzeko bertso ironikoak ...262
3.7. Herriminez ...264
4. Zapiraindarrak ...269
4.1. Zapiraindarren gurutze-bidea ...269
5. Erreferentzia bibliografikoak ...286

9. Gerra zibila euskal literaturan
Lourdes Otaegi Imaz ...289
1. Poesia ...289
1.1. Lauaxeta atxilo ...292
1.2. Gorputz dago gudaria ...298
1.3. Guda oroitua ...301
2. Narratiba ...305
2.1. Guda-garaiko narrazioak ...305
2.2. Erbesteko narratiba 1948tik aurrera ...308
3. Antzertia ...312
3.1. Antzerkia gerra-garaian ...313
3.2. Euskal antzertia atzerrian ...318
4. Ondorioak ...319
5. Erreferentzia bibliografikoak ...321

10. Kazetaritza Gerra Zibilean (1936-1939)
Xabier Altzibar Aretxabaleta ...327
1. Sarrera ...327
2. Euskarazko kazetaritza idatzia gerraurrean ...329
3. Gerratean ...342
4. Idazleak eta gertaeren kontaera ...350
5. Ondorio gisa ...361
6. Erreferentzia bibliografikoak ...362

11. Euskal irratigintzaren egunsentia eta ilunabarra (1925-1982)
Irati Agirreazkuenaga Onaindia ...365
1. Sarrera ...365
2. Euskarazko kazetagintzatik, euskal irratigintzara ...366
2.1. Irratigintza sistemaren lehenengo pausoak ...368
2.2. Euskarazko irratsaioak ...369
3. Euskarazko irratigintza Errepublika garaian (1931-1936): gerrak eten-
dako prozesu bat ...371
4. Gerra-garaiko irratia Euskal Herrian: 1936-1939 ...374
4.1. Euskarazko irratsaioak ...376
4.2. Propaganda-tresna zentsurapean ...389
4.3. Gernikako bonbardaketa eta euskal irratiak ...390
5. Frankismoko erregimenaren baitako irratigintza ...394
5.1. Erbesteko uhinak ...396
6. Erreferentzia bibliografikoak ...397

12. Euskal hezkuntza sistemak Gerra Zibilean (1936-1939). Eskola proiektuen arteko borroka
Karmele Artetxe Sanchez, Ander Delgado Cendagortagalarza ...401
1. Sarrera ...401
2. Hezkuntza-paisaia gerraren atarian ...403
2.1. Ekimen pribatuko proiektuen ekarpena hezkuntza-sistemari ...407
3. Hezkuntza gerran ...411
3.1. Gerraren berehalako ondorioak irakaskuntzan ...411
3.2. Nafarroako eta Arabako ibilbideak ...414
3.3. Euskadiko Gobernuaren hezkuntza-jarduera nagusiak ...418
3.4. Gipuzkoan eta Bizkaian herritartasun nazional-katolikoaren ezar-
pena hezkuntzan ...422
3.5. Irakasleriaren «garbiketa» «probintzia traidoreetan» ...430
3.6. Sondikako eskolak: nazionala, ikastolak eta Euskadikoa ...432
4. Ondorioak ...435
5. Erreferentzia bibliografikoak ...436

13. Eusko jaurlaritzaren estrategia kulturala gerra-garaian
Leyre Arrieta Alberdi ...441
1. Sarrera: Jaurlaritzaren lehen hilabeteak gerra-egoeran ...441
2. Estrategia kulturalaren helburuak eta taldekideak...444
3. Ekimen nagusiak ...446
3.1. Kazetaritzaren esparrua eta argitalpenak ...446
3.2. Zinema ...447
3.3. Euskal futbol-selekzioa ...449
3.4. Elai alai ...451
3.5. Eresoinka...452
3.6. Eusko Ikaskuntza berrindartzeko saiakerak ...458
4. Amaiera ...462
5. Erreferentzia bibliografikoak ...463

14. Kultur bizitza errepublikako gobernuak eta eusko jaurlaritzakkontrolatzen zuten aldean gelditutako herrietan
Patxi Juaristi Larrinaga ...465
1. Sarrera ................................................................................... 465
2. Bigarren Errepublikako kultur bizitza herrietan ............................. 466
2.1. EAJ/PNVren batzokietako kultur bizitza................................. 466
2.2. Zirkulu tradizionalista-katolikoen ekimenak .......................... 470
2.3. Errepublikazaleen bilgune demokratikoak.............................. 471
2.4. Udalek antolatutako ekimenak............................................. 471
2.5. Elizak antolatutako ekimenak.............................................. 473
2.6. Ekimen pribatuak ............................................................. 473
3. Gerra-garaiko kultur bizitza ....................................................... 473
3.1. Idazleak eta kronikagileak Gerra Zibilean ............................... 474
3.2. Antzerkia Gerra Zibilean..................................................... 476
3.3. Zinea .............................................................................. 478
3.4. Jaiak, aisialdiari loturiko ekimenak eta ikuskizunak ................. 480
3.5. Musika-bandak Gerra Zibilean ............................................. 484
3.6. Txistularien bandak ........................................................... 486
3.7. Batailoien inguruko jaiak eta kultur bizitza............................. 488
3.8. Kirol-ikuskizunak ............................................................. 490
4. Ondorioak .............................................................................. 492
5. Erreferentzia bibliografikoak ...................................................... 494