Begira alaba bizitzan egin
ditut akats nabarmenak
txikia zara ta ez naiz hasiko
hemen gaur kontatzen denak.
Asko ezin ditut oraindik aipa
baina zu lasai naiz zure aita
eta gaur nire lorpenak
hoietxek dira hain zuzen ere
zukiko maitasunenak
eta gainera gaiztoa ez naizela
esaten dit gaur barrenak.
Nik maite nuen gure hizkuntza
gure herria nahi nuen bultza
ta hoiek dira gaiztoenak
hemen sartu nindutenak.
Dena ezin da berriz kontatu
txikiegia baitzara.
Edozer gauza esango dute
akaso nigatik hara
nintzela hiltzaile zein terrorista
baina alaba zuk goruntz bista
eta ez izan ikara.
Amatxoi ondo heldu eskutik
ta lasai ikastolara
joan zintezke ta aurrez aurre
eutsi denei begirada.
Errugabeak gu garelako
ez dut merezi hainbeste malko
ta lasai egon alaba
laister libre izango gara.
Kristal atzetik ikus dezaket
etxerantz nola doazen.
Funtzionarioak zera agindu dit
“Zeldarantza zoaz zuzen!”.
Ta amatatu dut telebista
ta topera jarri konpak diska
ta hasi naiz gogoratzen
nola neuk ere haur nintzanean
ez nuen ezer ulertzen.
Eta ohean hantxe etzan naiz
garai haietxek oroitzen
No time for love ta taldea Hertzainak
ileak zutik ta estu zainak
Gari ari da kantatzen
“Ez dute uzten maitatzen...”.
Hil 1982-05-27
Jaio 1844-05-27
"Juana Manuela Irusta Egia bertsoak kantatzen ibili zela gauza jakina da. Hark kantatzen dituen bertsoetan behin eta berriz aipatzen da izena. Harren senarra famatua zen, "Asteasuko itxua" esaten zitzaien bi lehengusuetako bat: Pedro Mari Etxaburua Zelaia (1839-1882) hain zuzen ere. Liburu bateko atala eskaini zien Auspoak (Zavala 1967). Juana Manuela ez da aipatu izan bertsolari gisa, baina bertso horietan erabat azaltzen da gizonari kantuan. Batean, horrela esaten dio Pedro Marik: "Andria, bertsolari ederra zera zu".
Elgoibartarra zen Juana Manuela, 1844ko maiatzaren 27an jaioa. 1866an ezkondu zen, Elgoibarren, Asteasuko Pedro Mari Etxaburua Zelaiarekin, eta zazpi seme-alaba izan zituzten. Horietako bi, segituan hil ziren. Tolosa bizitu zen familia, Arostegieta kalean. Bizitza motza izan zuten. Biriketakoak edo tuberkulosiak jota hil ziren: Juana Manuela 38 urterekin, 1882ko urriaren 24an; pedro Mari zortzi hilabete lehenago, 42 urterekin. "Laugarren mailako" hiletak egin zitzaizkien, pobreenei egiten zitzaizkienak.
Besteak beste, bertso-saltzetik biltzen zuten dirua, plazaz plaza ibiltzen zirenean, elkarri sekulakoak esanez. Espektakuluaren parte zela ematen du (Zavala 1967: 317), artikulu honetan aipatzen ditugun beste itsu-bertsolarien kasuan bezala. Bost bertso-sail gorde dira eta sail horietako lauetan, Juana Manuelak ere kantatzen du (Zavala 1967)." (Agirre 2019)
Pello Marik eta Juana Manuelak beraiek bertsoak sortu izana zalantzan jartzen du Aita Zavalak. Altzoko Imazek edo Pello Errotak idazten omen zizkien.
Iturria:
- Agirre, Eñaut. "Hiru adibide berri, emakume bertsolarik beti plazan aritu diren adierazgarri". IN III. Ikergazte: Giza zeintziak eta artea. Baiona: IkerGazte, 2019. https://tinyurl.com/y6gpeh3o ]
Beste iturriak:
- Zavala, Antonio. "Alzo'ko Imaz bertsolaria". Donostia: Sendoa, 1967. Auspoa liburutegia; 68-69-70. https://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/auspoa/10634.pdf
