Biografiak - Fitxa ikusi   Atal honi buruz gehiago jakiteko

Andoni Egaña

Datu pertsonalak

Izena
Egaña, Andoni
Izen abizen osoak
Egaña Makazaga, Andoni
Jaiotza
1961 Zarautz + Zarautz < Urola Kosta < Gipuzkoa < Euskal Herria

Bertsolaritzan

Jarduera mota nagusia
Bertsolaria
Jarduerak
Doinu sortzailea edo moldatzailea
Epailea
Eragilea
Ikertzailea
Bertsogintza analisi egilea
Jarduerei buruzko azalpenak
Bertsolaria:
Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa: 1986 (finalista); 1993, 1997, 2001 eta 2005 (Txapelduna); 2009 (finalista).
Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa: 1991 (txapeldunordea).
Pernando Amezketarra Herriarteko Bertsolari Txapelketa (Euskal Herri maila): 1985 (3. Zarauzko taldean, Luis Otamendi eta Inazio Jauregirekin).
Gipuzkoako Herriarteko Bertsolari Txapelketa: 1999 (Txapeldunak, Zarauz Jai-Txiki taldean, Julen Zulaika eta Iñigo Mantzisidor "Mantxi"rekin).
Lizardi Sariketa (Zarautz): 1982 (Txapelduna).
Artxanberri eta Patxi Errota (Zaldibia): 1983 (Txapelduna).
Zarauzko Kopla txapelketa (Zarautz): 2016 (Zintzarriduna).
Udazkeneko Zapi Janztea (Zaldibia): 2019 (Zapiduna).

Bertso-jartzailea:
"Tximeletak sabelean" diska argitaratu du berak idatzitako bertsoekin.
Hainbat sorta idatzi ditu abeslari deberdinentzat, hauen eskariz.
Bertso-paper lehieketatetara inoiz aurkeztu du bere lanik:
Basarri Bertso-paper Lehiaketa (Zarautz): 1988 (1. saria)
Juan Bautista de Gamiz Bertso-paper Lehiaketa: 1991 (1. saria)

Epaile:
Artxanberri eta Patxi Errota Sariketa (Zaldibia): 1985, 1987 eta 1989.
Ihaute Bertso-paper lehiaketa (Donostia): 1994
Basarri Bertso-paper Lehiaketa (Zarautz): 1996tik urtero
Abra Sariketa (Algorta-Getxo): 2013

Gai-jartzaile:
Lizardi Sariketa (Zarautz): 1983tik 1992ra, urtero.
Gipuzkoako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa: 1998tik 2002ra, urtero.

Doinu sortzailea, moldatzailea, plazaratzailea:
Bere eskariz Imanol Urbietak eta Jose Ignazio Ansorenak sortutako doinu berriak plazaratu ditu nagusiki.
Badu berak sortu edo moldatutako doinurik.
(ikusi "Doinutegia").

Ikertzailea eta bertsogintza analisi egilea:
Sakonki aztertu ditu bertsogintza, bertsolaritza eta ahozkotasuna. Gatzatu da bakarrik edo elkarlanean argitaratu dituen liburu eta saiakeretan, eta eskaini dituen ikastaro eta hitzaldi ugarietan (Ikusi "Liburutegia").

Datu biografikoak

Biografia
Zarautzen (Gipuzkoa) jaio zen 1961eko urriaren 2an, eta bertan bizi da.

Zarauzko Salbatore Mitxelena ikastola sortu berrian eta Antoniano ikastetxean, eta Donostiako Larramendi ikastetxean egin zituen unibertsitatera bitarteko ikasketak. Euskal Filologian lizentziatua da

Ikasketak amaiturik, Kultur Sustatzaile lanpostua bereganatu zuen Gasteizko Udalean; lanbide horretan jardun zuen 1985-1992 bitarteko urtetan. Lanbidea hori utzi egin zuen sorkuntzan murgiltzeko. Bertsolaritza, bertsogintza, bertsolaritza, literatura (saiakera, eleberria, haur literatura), telebistarako gidoigintza (ETB, Goenkale, ...), telebistako aurkezle (ETB, Balinda), hedabideetako kolaborazioak (El Diario Vasco, Euskaldunon Egunkaria, Argia, Euskadi Irratia, Berria, Euskal Telebista ...), ikerlanak (Ahozkotasuna eskoletan)... izan ditu lanbide orduz geroztik.

Euskal Herriko Bertsolari Txapelketan 1986an hartu zuen parte lehen aldiz, aurreko urtean jokatu zen Gipuzkoako Kanporaketa gaindituta, eta Donostiako Belodromoan jokatutako lehen finalean kantatu zuen. Geroztik, 2009ra bitartean jokatu diren guztietan hartu du parte: finalista izan da 1989an, Txapelduna 1993an, 1997an, 2001ean eta 2005ean, eta Barakaldoko BEC-en 2009ko abenduan jokatutako finalean kantatuz itxi du txapelketa horren aldia. Orain, 2026ko Euskal Herriko Bertsolari Txapelketako txapel emailea izango da.

Bertsotan baina, gaztetatik hasi zen. Ikastolako giroak, etxeko eta kaleko giroak lagundu zioten bertsoarekiko igurtziari eusten, baina 1980ko Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa irabazi zuen Xabier Amurizaren jardunak txunditu eta erakarri zuen, "hau egin nahi dut nik" esateraino.

1982ko irailean aurkeztu zen lehenengoz bertso plaza batera, bere herrian, Lizardi Sariketan. Irabazi egin zuen sariketa hori, eta baita hurrengo urteko Artxanberri eta Patxi Errota Sariketa ere (Zaldibia, 1983); bi sariketa entzutetsu horiek irabazi izanak, plaza batzuetako ateak irekitzeko eta bertsolari trebatuekin kantatzen hasteko aukera eman zioten.

Bertsolari osoa, Euskal Herriko plazetako bertsolari erreferenteetakoa da 1990ko hamarkadaren hasieratik. Bertso molde eta plaza mota guztietara egokitzeko gaitasuna izan du: lauzpa bost bertsolari belaunaldirekin jarduteko zoria izan du, beste hainbeste entzule beaunaldiren aurrean. Ibilbide horretan, bertsogintzan eskola zaharraren eta bertso-eskolek ekarri duten berriaren arteko belaunaldi katebegian kokatua, horiekin batera, lotura egin eta etenik ez sortzeko eginkizuna bete du, arduraz.

Bertsolaritzaren baitako ia alor guztietan jarri du bere alea. Bat-bateko bertsolari gisara egindako lan emankorrari, gazteen sariketa eta lehiaketetan egindako gai-jartzaile eta epaile lanetan egindakoa, edota bertso-jartzaile zein kantu letragile gisara egindakoa gehitu behar zaio: azken honetan, kantarientzat espreski sortuak ahaztu gabe, aipagarria da "Tximeletak sabelean" diska (IZ, 1994).

Plazako jardun nekaezinari, bertsolaritza eta ahozkotasunaren gaineko ekarpen teorikoak eta praktikoak erantsi dizkio eten gabe. Besterik beste, azpimarratzekoa da bat-bateko bertsoa sortzeko prozesua azaltzeko eta ezagutarazteko egin duen ekarpena, baina baita jardun publikoak dakartzan beste batzuk biluzteko ere, tokiko esate baterako, Jon Sarasuarekin ondutako "Zozoak beleari" liburua edo urte batzuk geroago argitaratutako "Hogeita bina". Aintzako hartzekoa da bertsoa beste kultur adierazpide batzuekin uztartzeko izandako jarrera eta egindako lana ere.

Esanguratsua da 1993ko Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa irabazi orduko izan zuen jarrera: hurrengo egunean berean agertu zen Bertsozale Elkartearen egoitzan egitea zegokionaz galdezka, eta hartarako prest. Proiektu kolektiboaren zerbitzura jarri nahi zuen lortu berria zuen lehen txapelaren itzala, hurrengoetan bezala. Euskal Herriko Bertsozale Elkarteko Lehendakaritza kidea eta Ikerkuntza saileko arduraduna izan da (1995-2001) eta, aurrerago, Elkartea kide zenez berau ordezkatuz, Mintzola Fundazioko patrunatuko kide (2014-2021). Ingurumari honetan kokatu behar da beste ekimen askoren artean, "Bat-bateko bertsolaritza: gakoak eta azterbideak" liburua, 1993tik antolatu diren Bertsolamintza jardunaldietarako ponentziak, 2003an Euskal Herrian antolatutako Ahozko Inprobisazioa Munduan kultur topaketaren antolaketan izandako eginkizuna eta, hemendik, bertsolaritza beste kultura batzuetako antzeko adierazpideekin harremanetan jarri eta zubiak eraikitzeko egindako lana.

1980ko hamarkada hasieran izan zuen bulkada hartatik abiatuta, bertsolaritza garai berrietara moldatu eta egokitzeko ahaleginean nabarmendu den bertsolari eta euskal kulturgile erreferenteen artean kokatu du horrek guztiak.

12. KORRIKAn (2001), AEK-k bertsolaritza eta Bertsozale Elkartea omentzea erabaki zuen. Halaber, Andoni Egaña hautatu zuen testigu-barruan Gasteiztik Baionarako ibilbide osoa egingo zuen mezua idatz zezan eta azken eramailea izan zedin.

Euskaltzain Urgazle izendatu zuen Euskaltzaindiak (2006-05-26), eta Gipuzkoako Urrezko Domina eman zion Gipuzkoako Foru Aldundiak euskal kulturari, euskarari eta bertsolaritzari egindako ekarpenagatik (2006an-12-27).

Orain, 2026ko Euskal Herriko Bertsolari Txapelketako txapel-emailea izango da. Bertsozale Elkarteak, keinu honekin, bertsolaritzaren hainbat esparrutan egindako lan handia eskertu nahi dio; ez soilik bertso plazetan, baita barne mailan egindako lan eskerga ere.

Bertsolaritzan lehen pausuak

Lehen plaza
1982ko irailaren 3an, Zarautzen, Lizardi Sariketan.

Argitalpenak

Argitaratutako liburuak
Egaña, A.; Sarasua, J. Zozoak beleari (saiakera). Alberdania, 1997. Espainolera itzulia argitaratu da Alberdaniak, 2001ean: El mirlo le dijo al cuervo_:cartas de dos `bertsolaris´vascos.
Egaña, A. Basarri (biografikoa). Sendoa, 1999.
Egaña, A.; Garzia, J.R.; Sarasua, J. Bat bateko bertsolaritza: gakoak eta azterbideak (zabalkunde-didaktikoa, euskaraz, espainolez, frantsez eta ingeleraz). Euskal Herriko Bertsozale elkartea-Bertsolari, 2002.
Egaña, A. Hogeita bina (saiakera). Hariadna, 2004.
Egaña, A.; Azpiazu, A. "Axpi". Txirristaka (ipuin ilustratua). Mendaroko Udala, 2024.
Argitaratutako grabazioak
Egaña, A. Tximeletak sabelean (diska). IZ, 1994
Euskal Herria Korrika. Gozategi. 10. KORRIKA. AEK, 1997
Tren leihotikan begira. Inshala. Alaitz eta Maider. Elkar, 1999.
Larunbata hastean. Auskalo. Alaitz eta Maider. Elkar, 2002.
Bertso berriak Kalamuatik. Agur Intxorta maite: 1936-37 gudako kantuak. Joseba Tapia. Gaztelupeko Hotsak, 2001.
Sormin. Gezurrari zor. Mikel Markez. Autoedizoa, 2026.
Beste argitalpenak
Urbieta, I. (ipuinak eta musika); Egaña, A. (bertsoak); Elosegi, B. (ilustrazioak). Urte guziko bertso eta ipuinak (ipuin eta bertso bilduma musikatua, hilabetez hilabete). Sendoa, 1986.
Egaña, A. Sokratikoek ere badute ama (ipuin bilduma). Erein, 1989.
Egaña, A. Aitaren batean (El Diario Vascon argitartutako artikulu bilduma), Elkar, 1990
Egaña, A. Pausoa noiz luzatu (eleberria). Elkargintza Fundazioa / Alberdania, 1999.
Egaña, A. Zaudete geldi piska batean (eleberria). Elkar, 2000.
Egañ, A. Popo lorito (haurrentzako literatura). Baigorri, 2001.
Egaña, A. Imanol Urbieta: luzea da bidea (biografikoa). Ibaizabal, 2002
Egaña. A. Niri ez zait futbola gustatzen, eta zer? (haurrentzako literatura). Eta zer? bilduma, Elkar, 2004.
Egaña, A.; Olariaga, A. Txirri, Mirri eta Txiribiton Mendian (haurrentzako literatura). Alberdania, 2006.



Ekoizpen oharrak
Real Sociedad futbol talde gipuzkoarraren 100. urtebetetzean (2009), hitza jarri dio berau ospatzeko sortutako himno berriari (Mikel Erentxun musikariarena da doinua).

Arte adierazpideak uztartuz ondutako hainbat obren sormenean eta taularatzean hartu du parte:
- "Garai hura gara" (2014). Xabier Lizaso piano-jolearekin. Larrañaga, Gamara, Osinaga .. konpositoreen musika eta Pernando Amezketarraren bertsoak uztartuz.
- "Artxipielagoa" (2017). Ainhoa Garmendia sopranoa, Pello Ramirez txelo eta akordeoi-jolea, Garikoitz Mendizabal txistularia, German Ormazabal konpositore eta piano-jolea eta Belen Ibarrola diseinatzaile grafiko eta arte zuzendaria izan zituen lankide obra honetan. Abesti zahar eta garikideak ekarri zituzten oholtzara.
- "Eta zer gehiago" (2019). Xabier Lizaso eta German Ormazabal piano-joleekin. Rachmaninov, Chopin, Ravel, Bernstein ... -en obrak taularatu dira Andoni Egañaren hitz eta bertsoekin harilkatuta.
- "Bi arreba" (2022). Xabier Lizaso piano-jolearekin. Chopin musikaria eta Xenpelar br¡ertsolariaren lanak uzartu dituzte.
- "Bederatzikoa" (2022). Xabier Lizasorekin. Ludwig Van Bethoven bederatzigarren sinfonia eta bederatzi puntuko bertsoa uztartzen ditu obrak. Andoni Egañak, bertsolari historiko eta garaikideen bederatziko hautatuak taularetzen ditu.