Galtzak soinean euki ezinik
hemen dator Amuriza
testigu zuek zarete eta
Gernikan dagon haritza
Euskal Herria, zuretzako da
nire juramentu hitza
badakizunez heriotzatik
argira hortxe gabiltza
zu askatuta ikusi arte
emango dizut bizitza.
Juramentuak ez du ezertxo
obrarik gabe balio
euskaldun bati bere odola
ta indarra eskatzen zaio
zer aurrerapen, zer tresna berri,
zer zientzi ta arraio!
Gizaki bati bere pultsua
askatasunak damaio
esklabo bizi garen mundura
hobe zen basurde jaio.
Hitz egitean zin egin dugu
bakoitzak badaki nola
nire arima oraintxe dago
esperantza dariola
juramentua egiten dizut
oi Gernikako arbola!
Gure herria ez dala hilko
ezpatapean inola
hortako behar banauzu hemen
daukazu nire odola.
Jaio 1831-08-31
Ama, Maria Antonia Larrañaga Ganuza, tolosarra zuen; Antonio Artola Etxeandia aita, berriz, Astigarragakoa. Jatorriz, beraz, Artolatarrak ez ziren Donostiatik oso apartekoak.
Bera baino lehenago izen bereko Ramon anaia jaio zen, 1826ko abenduaren 8an, baina jaio orduko hil zen. Garai hartako ohiturari jarraituta, hurrengo semeari izen bera jarri zioten. Bost senidetan (anai-arrebak: Francisco, Manuel Maria, Maria Dolores eta Justina Magdalena) gazteena zen bera.
Ramon Artola, eserita, bere seme-alabekin; aldamenean, Rosario; zutik, ezkerretik eskuinera, Juan Ramon, Francisco eta Pepe
Gaztetan Donostiara joan zen bizi izatera. 1858ko azaroaren 23an, hogeita zazpi urte zituela, Manuela Elizetxea Altzelai lezotarrarekin ezkondu zen. Bere seme-alaba Rosario eta Pepe ere idazle eta antzerkizale ezagunak izan ziren.
Bigarren karlistaldian liberalekin ibili zen boluntario, karlistek Donostia inguraturik eduki zutenean, Bilintx, Serafin Baroja eta beste hainbat euskaltzale bezala.
Ogibidez iturgina zen; baita ere, etxeak margotzen, altzari zaharrak konpontzen eta halako lanetan ari izaten zen. Lantegia Puyuelo kalean zeukan, gaurko Fermin Calbetonen alegia.
Donostian hil zen 1906ko abuztuaren 20an, 75 urte bete baino egun gutxi lehenago.
[Iturria, Euskal Wikipedia: http://eu.wikipedia.org/wiki/Ramon_Artola]
Auspoa bildumako bi liburukietan argitaratu ziren bere lanak.
Sagardoaren graziya eta beste bertso asko: https://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/auspoa/9259.pdf
Sagardoaren graziya II: https://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/auspoa/55141.pdf
Bertsozaleen munduan oso ezagunak egin dira, Egañak doinu honetan Lazkao Txikiri buruz bere Tximeletak sabelean izeneko kasetean kantatzen dituen bertsoak. Horregatik bertso horien hasera, "Bart arratsean Lazkao Txikiz" alegia, ipini diot bigarren izenburutzat doinuari, nahiz eta bat-batean kantatu zituenean bertso horiek (1993-02-13 Zestoa Jaialdia) “Maitasuna da bizi izateko” doinua erabili zuen Andoni Egañak.
